Kısaca göç
1930'ların ortasından 1950'lerin başına kadar, Doğu Türkistan'ın (bugün Çin'in Sincan bölgesi) Altay ve Barköl yörelerinde yaşayan Kazakların bir bölümü, baskılar ve çatışmalar yüzünden yurtlarını bıraktı. Kaynaklar bu göçte iki büyük dalga anlatır.
İlk dalga: 1936–1941
1936 baharında Elishan Batur'un önderliğindeki aileler Gansu'ya geçti.1,3 1939–1940'ta buradan da ayrılan kafileler Tibet yaylasını ve Himalayaları aştı; yolda çatışmalar, yükseklik hastalığı ve kış yüzünden çok sayıda insan hayatını kaybetti.1,3 Eylül 1941'de Hindistan sınırına yalnızca 3.039 kişi ulaşabildi.1,4 Göçmenler önce Muzaffarabad'daki kampta tutuldu, sonra başka kamplara taşındı.1,3 1947'de Pakistan kurulunca çoğu oraya geçti.1,4
İkinci dalga: 1949–1951
Komünist yönetimin 1949'da Sincan'a gelmesinden sonra yeni bir göç başladı. Alibek Hakim'in önderliğindeki kafile Aralık 1949'da yola çıktı.2,5 Tibet'i aşan kafile Ağustos 1951'de Ladakh'ta Hindistan sınırına,2,6 Ekim 1951'de Keşmir'e ulaştı.2,7
Türkiye'ye yolculuk: 1952–1954
Türkiye Bakanlar Kurulu 13 Mart 1952'de Hindistan, Pakistan ve Keşmir'deki Kazakları iskânlı göçmen olarak kabul etti.1,4 Kafileler Keşmir'den Bombay'a, oradan gemiyle Basra'ya, Basra'dan Bağdat'a ve trenle Türkiye'ye geldi.1,2,5 İlk kafile (102 kişi) 1952 sonbaharında İstanbul'a ulaştı;4,7 gelişler 1954'e kadar sürdü.2,4 Göçmenler Sirkeci, Zeytinburnu ve Tuzla'daki misafirhanelerde kaldıktan sonra1,2 Manisa Salihli, Kayseri Develi ve Yahyalı, Niğde'deki Altay köyü ve Konya İsmil'e yerleştirildi.1,2
- 1936 baharıİlk kafileler Gansu'ya geçti
- Eylül 19413.039 kişi Hindistan sınırına ulaştı
- Ekim 1951Alibek Hakim kafilesi Keşmir'e ulaştı
- 13 Mart 1952Türkiye'nin kabul kararı
- 1952 sonbaharıİlk kafile (102 kişi) İstanbul'da
- 1952–1954Toplam yaklaşık 1.850 kişi Türkiye'ye geldi
Metindeki her bilgi en az iki bağımsız kaynakla karşılaştırıldı; kaynaklar arasında çelişen sayılar (yola çıkanların toplamı gibi) metne alınmadı.
Göçün önde gelen isimleri
Göçün üç önderi. Kartlar koleksiyondaki ilgili eserlere bağlanır.
Göç Haritası · 1936–1954
Harita göç yıllarının siyasi sınırlarıyla çizildi: 1947'de Britanya Hindistanı bölündü, 1950'de Tibet'e Çin birlikleri girdi. "Günümüz" seçeneği aynı yolu bugünkü sınırlar üzerinde gösterir. Kırmızı işaretler yolu etkileyen olaylardır.
Oynatmada zaman eşit akar: bir yıl yaklaşık bir saniye. Yalnızca Keşmir'den İstanbul'a yolculuk bölümünde zaman yavaşlatılır, çünkü o yolculuk birkaç hafta sürdü ve normal hızda görünmezdi. Güzergâhlar yaklaşık çizildi; kafileler farklı yıllarda farklı geçitleri kullandı. Tartışmalı sınırlar (Keşmir gibi) sadeleştirildi. Harita altlıkları: historical-basemaps (A. Ourednik) ve Natural Earth.
Koleksiyonda göç
Göçü yaşayanların anıları, göçü anlatan kitaplar ve göçmenlerin Türkiye'de kurduğu derneklerin yayınları. Her kart eserin sayfasına gider.
Görsellerle göç
Koleksiyondaki kitapların kapak ve iç sayfalarından. Her görsel eserin sayfasına gider.
Koleksiyonun Zaman Çizgisi
Koleksiyondaki eserlerin basım yılları ve dönemin olayları. Satırlar dil, sütunlar on yıl; daire büyüklüğü o on yılda basılmış eser sayısı. Üstteki iki altın şerit iki göç dalgası, kesik çizgi ilk kafilenin Türkiye'ye varışı.
Akademik çalışmalar ve okumalar
Göçü inceleyen başlıca kitap, makale ve tezler. Koleksiyonda bulunanlar eser sayfasına bağlanır.
- Godfrey Lias, Kazak Exodus, Londra 1956 — Türkçesi: Göç (koleksiyonda: A-32)
- Milton J. Clark, "How the Kazakhs Fled to Freedom", National Geographic, Kasım 1954 (koleksiyonda: D-24)
- Halife Altay, Anayurttan Anadolu'ya, Kültür Bakanlığı, Ankara 1981
- Hızırbek Gayretullah, Altaylar'da Kanlı Günler, 1977 (koleksiyonda: B-30) ve Uzaklara Balam, 2009 (koleksiyonda: A-31)
- Andrew D. W. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia, Cambridge University Press, 1986 — Türkçesi: Doğu Türkistan'daki Harp Beyleri, 1990 (koleksiyonda: G-56)
- Ingvar Svanberg, Kazak Refugees in Turkey: A Study of Cultural Persistence and Social Change, Uppsala 1989
- Linda Benson, Ingvar Svanberg, China's Last Nomads: The History and Culture of China's Kazaks, 1998
- Kemal Kirişci, "Refugees of Turkish Origin: 'Coerced Immigrants' to Turkey since 1945", International Migration, 1996
- G. M. Mendikulova, İstoriçeskie Sudbı Kazahskoy Diasporı, Almatı 1997
- Saya Gabbasova, Altaylar'dan Anadolu'ya Göç Eden Kazak Türklerinde Sosyo-Kültürel Yapı, yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2017
- Ecesu Zehra Sağlam, "Kazak Türklerinin Doğu Türkistan'dan Anadolu'ya Göçü ve Türk Basınında Yansımaları (1949–1954)", ASYAR, 2022
- Aray Rakhimzhanova, "Collective Memory: Kazakh Exodus from Altay Mountains", Türkoloji 119, 2024
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Osman Batur" maddesi
Dönemin basınında göç
Sağlam'ın (2022) taramasına göre göç ve göçmenler Türk basınında şu sayılarda yer aldı. Kupürlerin görüntüleri bulundukça buraya eklenecek.
- Vatan, 2 Mayıs 1951 ve Zafer, 24 Aralık 1951 — Doğu Türkistan'daki baskılar
- Vatan, 5 Mayıs 1951 — Osman Batur'un şehadeti
- Milliyet, 11 Ocak 1954, s. 6 — bir Kazak göçmenle röportaj
- Ayın Tarihi, 19 Eylül 1954 ve Zafer, 24 Eylül 1954 — Şanlıurfa'ya yerleşen göçmenler
- Vatan, 30 Ekim 1954 — göçmen evlerinin inşası
Kaynaklar
- GZT, "Doğu Türkistan'dan Anadolu'ya: Kazakların 18 yıllık göç hikâyesi"
- E. Z. Sağlam, "Kazak Türklerinin Doğu Türkistan'dan Anadolu'ya Göçü ve Türk Basınında Yansımaları (1949–1954)", ASYAR 6/2, 2022
- A. Kara, "Türkiye Kazaklarının efsane göç lideri Elishan Batur"
- İ. Kemaloğlu, "Türk Halklarının Türkiye'ye Göçleri Çerçevesinde Kazakların 1952 Göçü"
- M. H. Kukul, Hızırbek Gayretullah'ın "Uzaklara Balam" anıları üzerine (güzergâh: Tibet, Keşmir, Delhi, Bombay, Karaçi, Basra, Bağdat, Nusaybin, Adana, Ankara, İstanbul)
- Yeni Şafak, "When India, Turkey joined hands to save Kazakh refugees" (Hindistan arşiv belgeleri)
- İngiliz Dışişleri arşivi FO 371/101142 (1952): Tibet'ten Keşmir'e gelen Kazaklar, 102 Kazak'ın Türkiye'ye yerleşmesi
- M. J. Clark'ın National Geographic (Kasım 1954) yazısının özeti — derginin özgün sayısı koleksiyonda: D-24
- Douglas Mackiernan (Wikipedia) ve CIA anma sayfası
